एक ज्योत… सात ठिकाणे… आणि हजार वर्षांचा संघर्ष!

Xtreme Today   16-08-2026 20:05:02   43698802

एक ज्योत… सात ठिकाणे… आणि हजार वर्षांचा संघर्ष!

कधी शत्रूच्या भीतीने डोंगरातील गुहेत लपवलेली, कधी घनदाट जंगलातून वाहून नेलेली, कधी दरोडेखोरांच्या धोक्यामुळे शहर बदलणारी… ही साधी अग्नीची ज्योत नाही! पारसी धर्मात अग्नीला अत्यंत पवित्र स्थान आहे. तो केवळ प्रकाश किंवा उष्णता देणारा अग्नी नाही; तो पवित्रता, सत्य आणि धार्मिक श्रद्धेचे प्रतीक मानला जातो.

या पवित्र अग्नीच्या अनेक श्रेणी आहेत. त्यातील सर्वांत उच्च श्रेणीचा अग्नी म्हणजे ‘आतश बेहराम’.

आणि भारतात असा एक अग्नी आहे, ज्याचा इतिहास अक्षरशः थक्क करून टाकतो.

त्याचे नाव आहे ‘इराणशाह’.

आज पारसी समाजासाठी अत्यंत पवित्र असलेली इराणशाहची ज्योत गुजरातमधील उदवाडा येथे प्रज्वलित आहे.

पण उदवाडा हे तिचे पहिले घर नव्हते.

ही कथा सुरू होते संजानपासून.

इराणमध्ये इस्लामी सत्ता प्रस्थापित झाल्यानंतर अनेक झोराष्ट्रियनांना आपल्या धर्माचे आणि परंपरांचे रक्षण करण्यासाठी आपली भूमी सोडावी लागली. त्यातील एक समूह भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर आला आणि गुजरातमधील संजान येथे स्थायिक झाला.

स्थानिक राजाने त्यांना आश्रय दिला. पुढे या समाजाने येथे आपले धार्मिक जीवन उभे केले आणि पवित्र अग्नीची प्रतिष्ठापना केली.

या अग्नीला पुढे ‘इराणशाह’ म्हणजेच ‘इराणचा राजा’ असे नाव मिळाले. आपल्या राजाला आणि मातृभूमीला गमावलेल्या समाजासाठी ही ज्योत जणू हरवलेल्या मायभूमीची जिवंत आठवण बनली.

आणि मग एक दिवस संजानवर संकट कोसळले.

पारसी परंपरेनुसार, सुमारे १४६५ च्या काळात महमूद बेगडाच्या सैन्याने संजानवर आक्रमण केले. पारसी लोकांनी स्थानिक हिंदूंच्या बाजूने लढा दिला; पण अखेर युद्ध हरले.

आता प्रश्न होता—जीव वाचवायचा की पवित्र अग्नी?

पारसी धर्मगुरूंनी दुसरा पर्याय निवडला.

त्यांनी इराणशाहचा अग्नी वाचवला आणि आपल्या कुटुंबीयांसह तो घेऊन संजानपासून सुमारे २२ किलोमीटर दक्षिणेला असलेल्या बहरोतच्या डोंगरांकडे धाव घेतली.

बहरोतच्या गुहा आज महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यात, डहाणूजवळ आहेत. संजानपासून दूर, जंगलाने वेढलेल्या डोंगरावर असलेल्या या गुहा म्हणजे त्या काळी सुरक्षित आश्रयस्थान होते.

पण कल्पना करा…

आजच्या सारखे रस्ते नाहीत. वाहन नाही. वीज नाही. वैद्यकीय सुविधा नाहीत. आणि डोक्यावर सतत शत्रूच्या हल्ल्याची भीती.

या परिस्थितीत त्या गुहेत किती काळ राहावे लागले असेल?

बारा वर्षे!

इतिहासातील उपलब्ध पारसी परंपरेनुसार, पारसी धर्मगुरू, त्यांची कुटुंबे आणि काही समाजबांधव यांनी बहरोतच्या गुहांमध्ये बारा वर्षे अत्यंत कठीण परिस्थितीत हा पवित्र अग्नी जपला.

त्या बारा वर्षांत त्यांचे जीवन कसे असेल, याचे प्रत्येक तपशीलवार वर्णन इतिहासात उपलब्ध नाही. त्यामुळे कल्पनेने त्यात भर घालणे योग्य ठरणार नाही.

पण एक गोष्ट निश्चित आहे—इतिहासातील स्रोत स्पष्टपणे सांगतात की त्यांनी तेथे ‘hardship’, म्हणजेच अत्यंत कठीण परिस्थिती सहन केली.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, त्या परिस्थितीतही अग्नी विझू दिला नाही.

बारा वर्षांनंतर परिस्थिती काहीशी सुरक्षित झाली आणि हा अग्नी बहरोतच्या डोंगरातून बन्सदा म्हणजेच आजच्या वांसदा परिसरात नेण्यात आला. (या बहरोट गुंफा आजही पारसी धर्मियांचे तीर्थस्थान आहेत).

इथे त्याचे मोठ्या आदराने स्वागत झाले. दूरदूरच्या पारसी समाजातील लोक या पवित्र अग्नीचे दर्शन घेण्यासाठी येऊ लागले.

पण आता एक वेगळी अडचण समोर आली.

बन्सदा हे आतल्या भागातील, घनदाट जंगलांनी वेढलेले ठिकाण होते. तेथे पोहोचण्याचे मार्ग सोपे नव्हते.

विशेषतः पावसाळ्यात हा प्रवास अत्यंत कठीण होत असे.

मग पारसी समाजातील एक प्रतिष्ठित व्यक्ती पुढे आली—नवसारीचे चांगा आसा.

त्यांनी सांगितले, ‘हा पवित्र अग्नी अशा ठिकाणी असायला हवा, जिथे समाजातील लोकांना सहज पोहोचता येईल.’

आणि म्हणून इराणशाहचा पुढचा प्रवास सुरू झाला. 

बन्सदाहून तो नवसारीला आला.

नवसारी त्या काळात पारसी समाजाचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते आणि तेथे पोहोचणे तुलनेने सोपे होते. त्यामुळे यात्रेकरूंनाही या पवित्र अग्नीचे दर्शन घेणे सुलभ झाले.

पण तुम्हाला वाटत असेल की आता या ज्योतीचा प्रवास संपला…

तर ही कथा अजून संपलेली नव्हती!

नवसारीमध्ये अग्नी शेकडो वर्षे राहिला.

मात्र पुढे पारसी धर्मगुरूंच्या दोन गटांमध्ये धार्मिक अधिकार आणि धार्मिक विधी कोण करणार, यावरून गंभीर मतभेद निर्माण झाले.

हा वाद केवळ छोटा कौटुंबिक किंवा वैयक्तिक वाद नव्हता. तो इतका वाढला की अखेर पवित्र अग्नीचे भवितव्यच त्याच्याशी जोडले गेले.

आणि त्याच काळात आणखी एक संकट आले.

१७३३ ते १७३६ या काळात गुजरातमध्ये पेंढाऱ्यांच्या टोळ्यांमुळे असुरक्षितता निर्माण झाली. त्यामुळे इराणशाहला काही काळ नवसारीहून सुरत येथे हलवण्यात आले. सुरत तुलनेने सुरक्षित आणि मजबूत शहर होते.

धोका कमी झाल्यावर अग्नी पुन्हा नवसारीला आणण्यात आला.

पण नवसारीतील धर्मगुरूंचे जुने मतभेद संपले नव्हते.

अखेर हा संघर्ष न्यायालयीन वादापर्यंत पोहोचला.

संजानचे धर्मगुरू आणि नवसारीतील भगारिया धर्मगुरू यांच्यात पवित्र अग्नीची सेवा, धार्मिक अधिकार आणि त्यातून मिळणाऱ्या देणग्यांबाबतचे मतभेद वाढत गेले.

परिस्थिती इतकी बिघडली की संजानचे धर्मगुरू पुन्हा आपला पवित्र अग्नी घेऊन नवसारीबाहेर पडले.

यावेळी त्यांचे पुढचे ठिकाण होते बुलसार—आजचे वलसाड.

पण वलसाडमध्येही प्रश्न सुटला नाही.

तेथील स्थानिक धर्मगुरूंशीही पवित्र अग्नीची सेवा आणि अधिकार याबाबत मतभेद झाले.

आणि मग इराणशाहने पुन्हा प्रवास केला.

यावेळी मात्र त्याला मिळाले कायमचे घर.

गुजरातच्या किनाऱ्यावरील एका छोट्याशा गावात—उदवाडा.

१७४२ मध्ये येथे इराणशाहची प्रतिष्ठापना झाली.

आणि त्यानंतर या पवित्र ज्योतीने पुन्हा घर बदलले नाही.

संजानपासून बहरोत…

बहरोतपासून बन्सदा…

बन्सदापासून नवसारी…

नवसारीपासून काही काळ सुरत…

पुन्हा नवसारी…

तिथून वलसाड…

आणि अखेर उदवाडा!

हा केवळ एका अग्नीचा प्रवास नाही.

हा एका समाजाने आपल्या श्रद्धेचे रक्षण करण्यासाठी केलेल्या संघर्षाचा प्रवास आहे.

कधी तलवारींचा धोका होता.

कधी जंगल आणि डोंगरांचा कठीण आश्रय होता.

कधी पावसाळ्यातील दुर्गम रस्ते होते.

कधी दरोडेखोरांचा धोका होता.

आणि कधी स्वतःच्या समाजातील धार्मिक अधिकारांवरून निर्माण झालेले गंभीर मतभेद होते.

पण प्रत्येक वेळी एक गोष्ट कायम राहिली—इराणशाह विझला नाही.

आज बहरोतच्या त्या गुहांकडे पाहिले, तर तेथे एखादे भव्य मंदिर दिसणार नाही.

पण त्या अंधाऱ्या गुहांनी बारा वर्षे एका समुदायाची श्रद्धा आणि त्यांची सर्वांत पवित्र ज्योत आपल्या कुशीत जपली होती.

आणि उदवाड्यात आज प्रज्वलित असलेली इराणशाहची ज्योत त्या संपूर्ण प्रवासाची साक्ष देत उभी आहे.

म्हणूनच पारसी समाजासाठी हा अग्नी केवळ धार्मिक प्रतीक नाही.

तो त्यांच्या पूर्वजांनी गमावलेल्या मातृभूमीची आठवण आहे.

तो संकटांमध्ये टिकून राहण्याचे प्रतीक आहे.

आणि कदाचित म्हणूनच आज नवरोजच्या दिवशी आपण या छोट्याशा पण विलक्षण धैर्यवान समुदायाला शुभेच्छा देताना त्यांच्या त्या पवित्र ज्योतीलाही मनापासून नमन करायला हवे.

पारसी बांधवांना नवरोजच्या हार्दिक शुभेच्छा!

हजारो वर्षांच्या या प्रवासानंतरही ही ज्योत तेवत आहे—यातून आजच्या पिढीने नेमका कोणता धडा घ्यावा, असे तुम्हाला वाटते?

©संतोष कारखानीस