एमआरआय स्कॅनचा खर्च थेट निम्म्यापेक्षा कमी होणार

Xtreme Today   10-08-2026 20:06:14   296473743

एमआरआय स्कॅनचा खर्च थेट निम्म्यापेक्षा कमी होणार 

वैद्यकीय क्षेत्रात केवळ काही श्रीमंत देशांचीच मक्तेदारी असलेली एक अत्यंत गुंतागुंतीची आणि महागडी माहिती-तंत्रज्ञानाची किमया आपल्या भारतीय शास्त्रज्ञांनी साधली आहे.

पुढील काही वर्षांत तुमच्या-आमच्या शहरातीलच नव्हे, तर ग्रामीण भागातील रुग्णालयांत होणाऱ्या एमआरआय स्कॅनचा खर्च थेट निम्म्यापेक्षा कमी होणार आहे. हे ऐकून आश्चर्य वाटले ना?

पण हा चमत्कार कसा घडला आणि यामागे कोणती थरारक कहाणी दडली आहे?

एमआरआय म्हणजे मॅग्नेटिक रेझोनन्स इमॅजिंग. शरीराचा छेद न घेता, आतील मेंदू, मज्जारज्जू, स्नायू आणि मऊ उतींचे अतिशय स्पष्ट आणि त्रिमितीय चित्र मिळवण्याचे हे एक अत्याधुनिक वैज्ञानिक साधन आहे.

पण हे एमआरआय मशीन नेमके कसे काम करते?

आपल्या मानवी शरीराचा ७० टक्के भाग पाण्याने बनलेला आहे आणि या पाण्यात हायड्रोजनचे अणू असतात. या हायड्रोजन अणूंच्या केंद्रकात असलेले प्रोटॉन्स एखाद्या छोट्या चुंबकाप्रमाणे स्वतःभोवती फिरत असतात. एरवी हे प्रोटॉन्स शरीरात वेगवेगळ्या दिशेने फिरत असतात.

पण जसे रुग्णाला एमआरआय मशीनच्या शक्तिशाली चुंबकीय क्षेत्रात ठेवले जाते, तसे हे सर्व प्रोटॉन्स एकाच रेषेत समांतर उभे राहतात.

त्यानंतर मशीनमधून विशिष्ट रेडिओ लहरी सोडल्या जातात. या लहरींमुळे प्रोटॉन्स आपली दिशा बदलतात आणि ऊर्जा शोषून घेतात. जशी ही रेडिओ फ्रिक्वेन्सी बंद केली जाते, तसे हे प्रोटॉन्स पूर्वस्थितीत येतात आणि शोषलेली ऊर्जा रेडिओ सिग्नलच्या रूपात बाहेर टाकतात. मशीनमधील सेन्सर्स हे सिग्नल टिपतात आणि संगणक त्यावर प्रक्रिया करून शरीराच्या अंतर्भागाची अत्यंत अचूक चित्रे तयार करतो.

विचार करा, क्ष-किरण किंवा रेडिएशनचा कोणताही धोका न पत्करता शरीराचा अंतर्गत नकाशा स्पष्ट करणारी ही प्रणाली जगातील केवळ अमेरिका, जर्मनी, जपान, नेदरलँड्स आणि ब्रिटन यांसारख्या अवघ्या ५ ते ६ प्रगत देशांमध्येच बनवली जात होती.

मग भारताने या महाकाय जागतिक शर्यतीत स्वतःचे पाऊल कसे ठेवले?

बंगळुरू येथील वॉक्सेलग्रिड्स इनोव्हेशन्स या स्टार्टअपचे प्रमुख आणि इलेक्ट्रॉनिक्स इंजिनिअर डॉ. अर्जुन अरुणाचलम आणि त्यांच्या टीमने ही अशक्य वाटणारी गोष्ट शक्य करून दाखवली. त्यांनी तब्बल एका दशकाच्या कठोर संशोधनानंतर पूर्णपणे स्वदेशी बनावटीचे एमआरआय मशीन विकसित केले.

पण हा प्रवास मुळीच सोपा नव्हता.

स्वदेशी एमआरआय बनवताना सर्वात मोठे आव्हान होते प्रचंड खर्च, महाकाय चुंबक आणि मशीन थंड ठेवण्यासाठी लागणाऱ्या लिक्विड हेलियमची आंतरराष्ट्रीय उपलब्धता. परदेशी बहुराष्ट्रीय कंपन्यांचा बाजारावर पूर्ण कब्जा होता आणि या भारतीय शोधाला विकत घेऊन दाबून टाकण्याचे किंवा गुंडाळण्याचे धोकेही समोर उभे होते.

अशा वेळी भारतीय विज्ञानाच्या पाठीशी कोण उभे राहिले?

येथेच भारतीय उद्योगविश्वातील देशाभिमानी दृष्टिकोन कामी आला. टाटा ट्रस्ट्सच्या सोशल अल्फा आणि एफआयएसई या उपक्रमांनी सुरुवातीच्या काळात या संशोधनाला आर्थिक बळ आणि पाठबळ दिले. पुढे जेव्हा मोठ्या परदेशी कंपन्यांचे आव्हान उभे राहिले, तेव्हा झोहो कॉर्पोरेशनचे श्रीधर वेम्बू यांनी तब्बल ५ दशलक्ष डॉलर म्हणजेच सुमारे ४० कोटी रुपयांची गुंतवणूक करून हा प्रकल्प भारतीय हातातच सुरक्षित ठेवला.

भारतीय संशोधकांनी केवळ परदेशी तंत्रज्ञानाची कॉपी केली नाही, तर त्यात क्रांतिकारक बदल केले. त्यांनी कॉम्पॅक्ट डिझाइन, कमी विजेचा वापर, लिक्विड हेलियमवरील कमी अवलंबित्व आणि पोर्टेबल स्वरूप विकसित केले.

यामुळे ५ ते १५ कोटी रुपयांना मिळणारे एमआरआय मशीन खूपच स्वस्त झाले आणि एका स्कॅनचा खर्च ५० ते ६० टक्क्यांनी कमी होण्याचा मार्ग मोकळा झाला.

सेंट्रल ड्रग्ज स्टँडर्ड कंट्रोल ऑर्गनायझेशन म्हणजेच सीडीएससीओची मंजुरी मिळाल्यानंतर आता २०२४ ते २०२६ या काळात या स्वदेशी एमआरआय मशीन्सचे व्यावसायिक स्तरावर उत्पादन आणि रुग्णालयांमध्ये प्रत्यक्ष वापर वेगाने सुरू होत आहे.

जेव्हा भारतीय बुद्धिमत्ता आणि स्वदेशी निधी एकत्र येतात, तेव्हा जग थक्क करणारे शोध भारतातच निर्माण होतात, हे या यशाने सिद्ध केले आहे.

तुम्हाला काय वाटते, अशा स्वदेशी वैज्ञानिक शोधांमुळे भविष्यात भारतातील सर्वसामान्यांचे आरोग्य उपचार खरोखरच सर्वसमावेशक आणि परवडणारे होतील का?

©संतोष कारखानीस