अशी गाडी तुम्ही कधी पाहिली आहे का... धावत असतानाच स्वतःसाठी नवीन पेट्रोल तयार करते?

Xtreme Today   07-08-2026 19:28:35   34851764

अशी गाडी तुम्ही कधी पाहिली आहे का... धावत असतानाच स्वतःसाठी नवीन पेट्रोल तयार करते?

वेड्यासारखी कल्पना वाटते ना? पण भारताने जवळजवळ हाच चमत्कार अणुऊर्जेच्या क्षेत्रात करून दाखवला आहे!

कलपक्कम येथे भारताने उभारलेली PFBR म्हणजे Prototype Fast Breeder Reactor ही साधीसुधी अणुभट्टी नाही. ती भविष्यातील ऊर्जा तंत्रज्ञानाची एक मोठी झेप आहे.

पण यात एवढं वेगळं काय आहे?

सामान्य अणुभट्टी म्हणजे बँकेतील बचत खात्यासारखी. तुम्ही पैसे काढत राहिलात की शिल्लक कमी होत जाते.

PFBR मात्र वेगळी आहे.

ती जणू अशी गुंतवणूक आहे, जिथे पैसे वापरत असतानाच नवीन पैसेही जमा होत राहतात!

म्हणूनच तिच्या नावात "Breeder" हा शब्द आहे. म्हणजे वीज तयार करतानाच भविष्यासाठी नवीन आण्विक इंधनही तयार करणारी अणुभट्टी.

आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे ही कल्पना कागदावर नाही, तर प्रत्यक्षात उभी आहे.

यासाठी भारताने अत्यंत गुंतागुंतीचे तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. बहुतेक अणुभट्ट्यांमध्ये पाणी वापरले जाते. पण PFBR मध्ये द्रवरूप सोडियम वापरले जाते. ते उष्णता अतिशय वेगाने वाहून नेते. मात्र त्याच्याशी सुरक्षितपणे काम करणे हे जगातील सर्वात कठीण अभियांत्रिकी आव्हानांपैकी एक मानले जाते.

म्हणूनच अशी अणुभट्टी विकसित करणारे देश जगात मोजकेच आहेत.

६ एप्रिल २०२६ हा भारताच्या अणुऊर्जा इतिहासातील एक सुवर्णक्षण ठरला.

याच दिवशी PFBR ने "First Criticality" हा महत्त्वाचा टप्पा गाठला.

हा शब्द मोठा वाटतो. पण अर्थ अगदी सोपा आहे.

याच क्षणी अणुभट्टीचं "हृदय" पहिल्यांदा धडधडू लागलं. नियंत्रित अणुसाखळी अभिक्रिया यशस्वीरीत्या सुरू झाली. वैज्ञानिकांसाठी हा अनेक दशकांच्या परिश्रमांचा पहिला मोठा विजय होता.

मग आता लगेच वीज निर्माण सुरू झाली का?

अजून नाही.

आता कमी शक्तीवरील चाचण्या, सुरक्षा तपासण्या, टप्प्याटप्प्याने क्षमता वाढवणे आणि राष्ट्रीय वीज जाळ्याशी जोडण्याची प्रक्रिया पूर्ण होईल. सर्व काही नियोजनानुसार झाले, तर २०२६ च्या उत्तरार्धात किंवा २०२७ च्या सुरुवातीला या अणुभट्टीतून नियमित वीजनिर्मिती सुरू होण्याची अपेक्षा आहे.

पण या प्रकल्पाचं महत्त्व केवळ ५०० मेगावॅट वीज निर्माण करण्यात नाही.

त्याहून मोठी गोष्ट म्हणजे भारताने भविष्यातील अणुऊर्जा तंत्रज्ञानात स्वतःची क्षमता सिद्ध केली आहे. हे यश एका दिवसाची बातमी नाही; ते पुढील अनेक दशकांच्या ऊर्जा स्वावलंबनाची पायाभरणी ठरू शकते.

कधी कधी इतिहास मोठ्या युद्धांनी लिहिला जातो...

आणि कधी तो शांतपणे प्रयोगशाळेत काम करणाऱ्या वैज्ञानिकांच्या हातून घडत असतो.

तुमच्या मते, भारताच्या अशा वैज्ञानिक कामगिरीची माहिती शालेय शिक्षणात आणि माध्यमांमध्ये अधिक ठळकपणे दिली जायला हवी का?

©संतोष कारखानीस