जगभरात फक्त तीनच देशांना जमलेली ही कोणती गोष्ट भारताने करून दाखवली आहे?

Xtreme Today   04-08-2026 19:15:33   253871652

जगभरात फक्त तीनच देशांना जमलेली ही कोणती गोष्ट भारताने करून दाखवली आहे?

विचार करा, लडाखच्या बर्फाच्छादित टेकड्यांवर किंवा राजस्थानच्या धगधगत्या वाळवंटात तयार झालेली वीज हजारो किलोमीटर दूर मुंबई, दिल्ली किंवा चेन्नईतल्या घरांपर्यंत पोहोचते कशी?या शेकडो किलोमीटरच्या प्रवासात वीज मध्येच गायब का होत नाही आणि भारताने असा कोणता तांत्रिक चमत्कार केलाय ज्यामुळे आज संपूर्ण जग अवाक् झाले आहे?

आपल्या घरात फक्त एक बटन दाबले की लाईट लागते किंवा पंखा फिरू लागतो. पण ही वीज जिथे तयार होते तिथून आपल्या घरापर्यंत पोहोचण्यासाठी तिला किती मोठा आणि कठीण प्रवास करावा लागतो, याचा आपण कधी विचार करतो का?

भारतात विजेची निर्मिती प्रामुख्याने एका ठिकाणी होते आणि तिची खरी गरज भलतीकडेच असते!

मग भारतात वीज नेमकी कुठे तयार होते आणि ती किती लांब न्यावी लागते?

आपल्या देशात कोळशावर चालणारे औष्णिक वीज प्रकल्प (Thermal Power Plants) प्रामुख्याने झारखंड, छत्तीसगड आणि ओडिशा या कोळसा समृद्ध राज्यांत आहेत. तर मोठ्या सौर ऊर्जा पार्क (Solar Parks) आणि पवन ऊर्जा प्रकल्प राजस्थान, गुजरातचे वाळवंट, लडाख किंवा तामिळनाडूच्या किनारपट्टीवर आहेत.

पण या विजेचे मुख्य ग्राहक कोण आहेत? शेकडो आणि हजारो किलोमीटर दूर असलेली मुंबई, दिल्ली, बंगळुरू, हैदराबादसारखी प्रचंड मोठी शहरे आणि औद्योगिक पट्टे!

म्हणजेच, वीज निर्मिती केंद्रापासून ती वापरणाऱ्या शहरांपर्यंतचे अंतर हे सहज १,००० ते २,००० किलोमीटर किंवा त्याहूनही अधिक असते.

पण इतक्या लांब अंतरावर वीज वाहून नेण्यात सर्वात मोठी अडचण कोणती?

जेव्हा वीज तारेतून वाहते, तेव्हा तारेच्या स्वतःच्या रोधामुळे (Resistance) विजेचे रूपांतर उष्णतेमध्ये होते आणि ती हवेत वाया जाते. यालाच तांत्रिक भाषेत विजेची गळती किंवा 'ट्रान्समिशन लॉस' म्हणतात.

अंतर जितके जास्त, तितकी विजेची गळती जास्त! जर आपण सामान्य दाबाने ही वीज इतक्या लांब पाठवली, तर वाटेतच बहुतांश वीज वाया जाईल आणि शहरांपर्यंत काहीच पोहोचणार नाही.

मग ही हजारो मेगावॉट वाया जाणारी वीज वाचवायची कशी? इथेच एन्ट्री होते विजेच्या 'सुपरमॅन'ची, म्हणजेच ट्रान्सफॉर्मरची!

ट्रान्सफॉर्मर म्हणजे सोप्या भाषेत सांगायचे तर विजेचा दाब म्हणजेच व्होल्टेज गरजेनुसार प्रचंड वाढवणारे किंवा कमी करणारे यंत्र.

हे नक्की कसे काम करते? एका सोप्या उदाहरणाने समजून घेऊ.

समजा आपल्याला एका गावातून दुसऱ्या गावी खूप मोठे पाणी वाहून नेायचे आहे. जर आपण बारीक नळाने किंवा बादल्यांनी पाणी नेले, तर वाटेत खूप पाणी सांडेल आणि वेळही लागेल. पण तेच पाणी जर अत्यंत उच्च दाबाने (High Pressure) एका मोठ्या पाईपलाईनमधून सोडले, तर पाणी न सांडता वेगाने दुसऱ्या टोकाला पोहोचेल.

ट्रान्सफॉर्मर विजेच्या बाबतीत हुबेहूब हेच काम करतो! वीज निर्मिती केंद्रावर ट्रान्सफॉर्मर विजेचा दाब (Voltage) प्रचंड वाढवतो. व्होल्टेज जितके जास्त, तितका विजेचा प्रवाह (Current) कमी होतो आणि परिणामी तारेतील गळती जवळजवळ शून्य होते!

नंतर ती वीज शहरात पोहोचली की तिथले ट्रान्सफॉर्मर पुन्हा तो दाब कमी करून आपल्या घरासाठी सुरक्षित (२३० व्होल्ट) बनवतात.

पण मग यात भारताने असा काय ऐतिहासिक पराक्रम केला आहे?

भारतातील बीएचईएल (BHEL) या सरकारी कंपनीच्या अभियंत्यांनी तब्बल १२ लाख व्होल्ट म्हणजेच १२०० केव्ही क्षमतेचा पूर्णपणे स्वदेशी बनावटीचा अल्ट्रा हाय व्होल्टेज ट्रान्सफॉर्मर यशस्वीपणे तयार आणि तैनात केला आहे!

हा भारतातील आजवरचा सर्वात शक्तिशाली ट्रान्सफॉर्मर आहे. इतक्या प्रचंड व्होल्टेजवर काम करताना आतमध्ये अफाट उष्णता आणि इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक दाब निर्माण होतो, ज्याला सुरक्षितपणे पचवणारे यंत्र बनवणे म्हणजे इंजिनिअरिंगचा एक अद्भुत आणि कठीण नमुनाच आहे.

तुम्हाला माहिती आहे का, हे अथांग तंत्रज्ञान जगातील किती देशांकडे आहे?

संपूर्ण जगात भारत, चीन, जपान आणि रशिया या फक्त चारच देशांकडे ही किमया साधण्याचे सामर्थ्य आहे!

अमेरिका, दक्षिण कोरिया किंवा युरोपमधील मोठे प्रगत देशही अजून हे प्रत्यक्ष तैनात करू शकलेले नाहीत.

२००९ मध्ये सुरू झालेला हा संशोधन प्रकल्प २०११ मध्ये डिझाईन झाला. तब्बल १५ वर्षे अत्यंत कडक चाचण्या घेतल्यानंतर, मध्य प्रदेशातील बिना येथील पॉवर ग्रिडच्या राष्ट्रीय चाचणी केंद्रात हा ट्रान्सफॉर्मर आता काम करू लागला आहे.

या शोधामुळे आता लडाख किंवा राजस्थानच्या दूरवरच्या भागातून तयार झालेली हरित ऊर्जा कोणतीही गळती न होता थेट आपल्या घरापर्यंत पोहोचेल. आपल्या भारतीय वैज्ञानिकांची ही जिद्द प्रत्येक भारतीयाची मान अभिमानाने उंचवणारी आहे.

भारतीय अभियंत्यांच्या या अभूतपूर्व कामगिरीबद्दल आणि देशाच्या या महाझेपेबद्दल तुम्हाला काय वाटते? कमेंट करून नक्की सांगा!

©संतोष कारखानीस