xtreme2day 04-06-2026 21:31:50 113082791
महाराष्ट्रातील जलस्रोत आणि महत्त्वाची धरणे; राज्याच्या आर्थिक व सामाजिक विकासाचे आधारस्तंभ ! महाराष्ट्र हा भारतातील जलसंपन्न राज्यांपैकी एक असून राज्याच्या पाणीपुरवठा, सिंचन, जलविद्युत निर्मिती आणि औद्योगिक विकासात नद्या, धरणे व जलाशय यांचे मोठे योगदान आहे. राज्यात 2300 हून अधिक धरणे असून ती देशातील सर्वाधिक धरणे असलेल्या राज्यांपैकी एक आहे. महाराष्ट्रातील नद्या, धरणे आणि जलाशय हे राज्याच्या आर्थिक व सामाजिक विकासाचे आधारस्तंभ आहेत. कोयना, जायकवाडी, उजनी, भातसा आणि तानसा यांसारखी धरणे लाखो लोकांच्या जीवनाशी जोडलेली असून जलव्यवस्थापनात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. महाराष्ट्रातील प्रमुख जलस्रोत - १. नद्या महाराष्ट्रातील प्रमुख नद्या: गोदावरी नदी – दक्षिण गंगा म्हणून ओळखली जाते. कृष्णा नदी भीमा नदी तापी नदी वैनगंगा नदी वर्धा नदी २. तलाव आणि जलाशय शिवाजी सागर जलाशय नाथसागर जलाशय उजनी जलाशय भातसा जलाशय तानसा जलाशय हे जलाशय पिण्याचे पाणी, सिंचन, मत्स्यव्यवसाय आणि पर्यटनासाठी उपयुक्त आहेत. महाराष्ट्रातील महत्त्वाची धरणे - १. कोयना धरण सातारा जिल्ह्यात कोयना नदीवर बांधलेले. महाराष्ट्रातील सर्वात महत्त्वाच्या जलविद्युत प्रकल्पांपैकी एक. शिवाजी सागर जलाशय याच धरणामुळे निर्माण झाला आहे. सुमारे 1960 मेगावॅट वीज निर्मिती क्षमता. २. जायकवाडी धरण गोदावरी नदीवर बांधलेले. मराठवाड्याची जीवनवाहिनी म्हणून ओळखले जाते. नाथसागर हा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठ्या जलाशयांपैकी एक आहे. सिंचन व पिण्याच्या पाण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे. ३. उजनी धरण भीमा नदीवर बांधलेले. सोलापूर आणि आसपासच्या भागासाठी प्रमुख जलस्रोत. शेतीसाठी मोठ्या प्रमाणावर पाणीपुरवठा करते. ४. राधानगरी धरण महाराष्ट्रातील जुन्या आणि ऐतिहासिक धरणांपैकी एक. सिंचन आणि पाणीपुरवठ्यासाठी महत्त्वाचे. ५. भातसा धरण मुंबई महानगर प्रदेशासाठी महत्त्वाचा पिण्याच्या पाण्याचा स्रोत. जलसाठा आणि सिंचनासाठी उपयुक्त. ६. तानसा धरण मुंबई शहराला पाणीपुरवठा करणाऱ्या प्रमुख प्रकल्पांपैकी एक. राज्यातील महत्त्वाच्या जलस्रोतांमध्ये गणना होते. जलस्रोतांचे महत्त्व - शेती आणि सिंचन पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा जलविद्युत निर्मिती पूर नियंत्रण मत्स्यव्यवसाय पर्यटन आणि पर्यावरण संवर्धन
